Naar inhoud

De mysterieuze verdwijning van de Chinese ondernemer Jack Ma

Rondom de Chinese zakenman Jack Ma en zijn ondernemingen Alibaba en Ant Group gonzen de laatste maanden allerlei geruchten. Eind oktober 2020 hield de ondernemer op The Bund in Shanghai een pittige toespraak tijdens een bijeenkomst met kopstukken uit de financiële sector In China. Kort daarna werd hij ontboden bij de financiële toezichthouders in dat land en werd de beursgang van Ant Group stilgelegd, die 5 november plaats had moeten vinden en alle records had moeten breken. Dit gebeurde nadat er nieuwe regels waren aangekondigd door die toezichthouders.

Enkele dagen later werden nieuwe anti-monopolieregels geannonceerd en was Alibaba een van de bedrijven die een boete opgelegd kreeg. Daarna werd eind december een onderzoek aangekondigd naar machtsmisbruik door Alibaba en werd de top van Ant Groep ontboden bij de financiële toezichthouders om de nakoming van de nieuwe regels te bespreken. Tot overmaat van ramp concludeert de westerse pers dat Jack Ma inmiddels twee maanden spoorloos is. Tijd om eens te kijken wat er nu aan de hand lijkt te zijn. En mijn mening lijkt nogal wat te verschillen met die van de mainstreammedia…

Context

Iets wat regelmatig vergeten wordt bij het beoordelen van nieuwe regulering in China, is dat het land enorm achterloopt op het gebied van consumentenbescherming, privacywetgeving en regels om monopoliemisbruik te beperken. Mededingingsrecht is in de Verenigde Staten van Amerika in 1890 al ingevoerd met de Sherman Antitrust Act en in Europa overgenomen in het Verdrag van Rome in 1957.

China – dat eigenlijk pas sinds de jaren 80 een socialistische markteconomie met een private sector kent – loopt echter behoorlijk achter op wetgeving die in het Westen al heel normaal is. De eerste Chinese mededingingswet stamt uit 2008 en was onvoldoende ingericht op de op dat moment nog kleine internetsector. Die branche heeft de wetgeving ingehaald en regulering loopt daardoor al jaren achter op de marktomstandigheden.

Daar komt bij dat de overheid in de private sector veel internetbedrijven relatief veel bewegingsruimte heeft gegeven. Natuurlijk waren er strenge regels betreffende content die niet is toegestaan – de internetcensuur. Maar voor nieuwe innovaties en producten konden partijen als Alibaba, JD.com, Tencent en Meituan lange tijd min of meer hun gang gaan.

Sommige westerse critici beweren dat Chinese internetbedrijven zo groot zijn geworden als ze nu zijn, doordat concurrenten uit Silicon Valley in China buiten de deur zijn gehouden. Persoonlijk ben ik niet overtuigd van dit argument en denk ik dat het een stuk genuanceerder ligt. Bedrijven als Google, eBay en Amazon hebben het allemaal geprobeerd in dat land, maar hebben zich om verschillende redenen teruggetrokken of hun activiteiten drastisch teruggeschroefd.

Zoals ik vorig jaar in de case rondom TikTok beschreef, hebben westerse sociale netwerken ook altijd een opening gehad om weer beschikbaar te komen in China. Velen zullen dat echter beschouwd hebben als een Faustiaanse overeenkomst, waarbij ze gedwongen zouden zijn dezelfde internetcensuur toe te passen als Chinese internetbedrijven.

Naar mijn mening is een belangrijke factor voor het succes van de Chinese internetbedrijven – naast een beter inzicht in lokale marktomstandigheden en klantwensen – juist de vrijheid die deze bedrijven tot voor kort hadden om redelijk ongestoord hun gang te gaan. Premier Li Keqiang moedigde de sector bij tijd en wijle zelfs aan nog meer te innoveren.

Die innovatie leidde regelmatig tot disruptie. Alibaba en Tencent zetten het betaalverkeer op z’n kop met mobiel betalen via quick response codes (QR-codes) en later met producten voor vermogensbeheer – Yu’e Bao – die vanwege de hoge rentes die geboden werden bijna voor een leegloop van tegoeden bij reguliere staatsbanken zorgden. Dit dwong de overheid om in te grijpen.

Ommekeer

De laatste jaren leidt het Wilde Westen van de internetsector steeds vaker tot excessen en hoor je steeds meer geluiden van ongenoegen vanuit de samenleving. Soms betreft het slechts vervelende ongemakken. Zo blokkeren Tencent en Alibaba elkaars betaalmethoden op hun eigen platforms en bedrijven waarin ze geïnvesteerd hebben. Meituan – de maaltijdbezorger waar Tencent mede-eigenaar van is – heeft de betaalfunctie met Alipay redelijk verstopt in zijn app, zodat men eerder kiest voor WeChat Pay. En bij Alibaba’s Hema-supermarkten – Freshippo – en marktplaatsen Taobao en Tmall hoef je echt niet te proberen te betalen met WeChat Pay.

Soms nemen de excessen echter schadelijkere vormen aan. Restauranthouders kunnen in de trend van maaltijdbezorging eigenlijk alleen overleven als ze zich aansluiten bij bezorgdiensten Ele.me van Alibaba en Meituan Waimai. Je hoort ze echter steeds vaker klagen over de enorme kosten voor bezorging en commissies, die stijgen tot meer dan 20 procent van de verkoopprijs. Een restaurant wordt in principe gedwongen te kiezen voor minder marge of het gebruik van kwalitatief laagwaardige ingrediënten. Platforms voor maaltijdbezorging worden rijker en de restaurants en consumenten lijden eronder.

Werknemers van de internetbedrijven hebben het ook niet makkelijk. Veel van hen werken in zogenaamde 996-werkweken: van 9 uur ’s morgens tot 9 uur ’s avonds, 6 dagen lang. En de vele arbeidsmigranten van het platteland die als koeriers voor de maaltijdbezorgdiensten werken, klagen over de manier waarop hun pay for performance-vergoedingen hen onder druk zetten. Ze worden gekort op hun loon als ze niet binnen een bepaalde tijd bezorgen. Dat dwingt hen vaak tot levensgevaarlijke capriolen in het verkeer. Het aantal aanrijdingen en dodelijke ongelukken met deze scooterkoeriers is de laatste jaren zorgwekkend.

Ook handelaren, winkels en merken die hun waren willen verkopen op marktplaatsen als die van Alibaba, komen niet alleen tot de conclusie dat het ze heel veel geld kost om überhaupt zichtbaar te zijn – Alibaba’s businessmodel is grotendeels gebaseerd op advertentie-inkomsten – maar worden soms ook gedwongen om te kiezen voor een van de twee: Alibaba of JD.com. Er zijn voorbeelden van merken die deze dwang negeerden en werden weggedrukt in de zoekresultaten op Alibaba’s Tmall. En dit is niet een recent probleem, want deze praktijken spelen al jaren. Ik schreef er in 2015 al over.

In elke sector die de grote internetbedrijven betreden, leidt dat tot disruptie van wat de overheid de echte economie noemt. Partijen als Alibaba drukken steeds vaker de groothandel en detailhandel uit de markt en pakken steeds meer van de marge in de keten en trekken steeds meer macht naar zich toe, vaak ten koste van kleine ondernemers, boeren, handelaren en consumenten. Zo wordt 10 tot 15 procent van alle retailbestedingen tegenwoordig gedaan via Alibaba-platforms, die bijna 60 procent marktaandeel hebben in de e-commercemarkt.

Machtsmisbruik

Hoe zit dat met dat onderzoek naar machtsmisbruik door Alibaba? Dit onderzoek dat de overheid in december heeft ingesteld, richt zich onder andere op de ongeoorloofde exclusiviteit die Alibaba’s Tmall vaak afdwingt bij handelaren en merken. Dit is dan ook een van de speerpunten uit de mededingingswetgeving die in november was aangekondigd.

Sommige media geloven dat deze nieuwe wetten een gevolg zijn van de kritiek die Jack Ma in een speech gaf op de financiële toezichthouders. Maar daarbij zien ze over het hoofd dat deze wet – die ik zelf beschouw als hoognodig achterstallig onderhoud – al sinds januari 2020 in de pijplijn zat. Daarnaast wordt niet alleen Alibaba op de vingers getikt, maar worden diverse partijen aangepakt.

Alibaba, China Literature van Tencent en Hive Box van SF-Express) kregen bijvoorbeeld allemaal de maximale boete – 500.000 renmindbi, omgerekend 63.000 – voor het niet formeel aanmelden van bedrijfsacquisities in de afgelopen jaren. Geen van de acquisities werd met terugwerkende kracht afgekeurd en de boetes zijn wisselgeld in vergelijking met de betrokken investeringen. Bij Alibaba betrof het bijvoorbeeld in totaal ruim 3 miljard dollar aan investeringen in warenhuisketen Intime.

Het feit dat de maximale boete wordt gegeven en in de content van de mededingingswet breed wordt gecommuniceerd, is echter een boodschap op zich. Alibaba, JD.com en Vipshop kregen eind december daarnaast boetes voor prijsonregelmatigheden op hun platforms en een consument greep de nieuwe regelgeving aan om Meituan aan te klagen voor het wegmoffelen van Alipay in zijn app.

Beursgang

Er wordt gezegd dat president Xi Jinping persoonlijk opdracht heeft gegeven tot het stoppen van de beursgang van Ant Group. Maar is dat ook zo? Laten we er geen doekjes om winden. In zijn speech van eind oktober bestempelde Jack Ma de financiële toezichthouders als een oude mannen die net als bij pandjeshuizen een onderpand willen, voordat ze een lening uitgeven in plaats van gebruik te maken van innovatie. Hij refereerde hiermee ongetwijfeld aan Ant Group’s eigen systeem voor kredietscoring Sesame Credit.

Dat is vast tegen menig zeer been geweest. Xi Jinping is zeker not amused geweest, omdat juist hij zo hamert op het inperken van de risico’s op de financiële markt. Die markt heeft in de laatste jaren met een imploderende peer-to-peer-leensector al een behoorlijke crisis achter de rug. Sommige bronnen beweren zelfs dat de president de speech van Jack Ma als een regelrechte oorlogsverklaring zag. Misschien heeft die toespraak de ondernemer inderdaad zijn beursgang gekost. We zullen het waarschijnlijk nooit zeker weten.

Maar zoals ik eerder uitgebreid beschreef, was ook de nieuwe regulering van de financiële markt – die uiteindelijk heeft geleid tot het stilleggen van de beursgang van Ant Group – al in juli en september aangekondigd. Die wetgeving zat er – net als de anti-monopolieregels – dus al aan te komen en is niet even snel verzonnen om Jack Ma te dwarsbomen. Voor beleggers is het uiteindelijk misschien beter dat de beursgang niet doorging. Want als de nieuwe regels na de beursgang waren ingevoerd, hadden deze de waarde van Ant Group geen goed gedaan.

Opmerkelijk is overigens dat in 2014 ongeveer het tegenovergestelde gebeurde. Toen heeft de overheid tot na Alibaba’s beursgang gewacht met de publicatie van een vernietigend rapport over de verkoop van namaakgoederen op Alibaba’s marktplaatsen. Desalniettemin leidde het rapport in 2015 tot een flink conflict tussen de overheid en Alibaba. Het is dus zeker niet de eerste keer dat de twee een aanvaring hebben.

Verdwijning

Is Jack Ma verdwenen? De zakenman is redelijk uniek in China. Hij is uitgesproken, maar laat zich zelden echt kritisch uit richting de overheid of de communistische partij. Daar is hij overigens tot grote verbazing van sommigen zelf lid van. Hij is wel al lange tijd kritisch richting de financiële sector. In 2008 riep hij al: “Als de banken niet willen veranderen, zullen wij deze veranderen.” Hij refereerde daarmee aan het gebrek aan diensten voor consumenten bij de banken die vooral China’s staatsbedrijven van dienst waren.

In 2013 schreef Jack Ma zelfs een column in de People’s Daily, waarin hij disruptie binnen de financiële sector aanmoedigde. En voor die disrupties zorgde hij de daaropvolgende jaren. Met Alipay, Yu’e Bao’s vermogensbeheer en verhandelen van consumptief krediet met Jiebei en Huabei voor kleinere regionale banken heeft de ondernemer waarschijnlijk geen vrienden gemaakt met de kopstukken bij de centrale bank.

Maar Jack Ma is de afgelopen twee decennia wel erg belangrijk geweest voor de groei van de Chinese consumptie-economie. E-commerce – met Alibaba als marktleider met eerst ruim 80 procent en nu nog bijna 60 procent marktaandeel – is een van de grote aanjagers van de binnenlandse economie geweest. Geen wonder dat Alibaba en andere bedrijven lang hun gang hebben mogen gaan. De beursgang van Alibaba die alle records zou verbreken, stond natuurlijk prachtig op het curriculum vitae van China en Ant Group zou dat nog eens overtroffen hebben…

Bronnen beweren dat Jack Ma tijdens een gesprek met toezichthouders – twee dagen voor de geplande beursgang – aan de overheid heeft aangeboden dat ze het gewenste deel van Ant Group mocht overnemen. Maar de ondernemer weet dat de overheid daar helemaal niet om verlegen zit en heeft dergelijke dingen wel vaker geroepen. Hij zegt überhaupt wel vaker rare dingen…

Charisma

We kennen hem natuurlijk vooral als charismatische spreker met mooie oneliners die het niet verkeerd zouden doen op een Delfts blauwe tegel. Ik moet toegeven dat ik na het zien van de documentaire ’Crocodile in the Yangtze’ ook lange tijd enorme bewondering voor hem heb gehad. Maar sinds de beursgang van Alibaba in 2014 valt me steeds vaker op dat hij zo nu en dan toch wel twijfelachtige zaken roept.

De 996-werkcultuur werd door Jack Ma geprezen als een voorrecht voor jongeren. Dat leidde online tot veel verontwaardiging leidde. Nog voor de Chinese leiders met Donald Trump contact hadden gehad na diens verkiezing, was Jack Ma in januari 2017 al bij de Amerikaanse president op bezoek geweest. Ik betwijfel dat dit met de goedkeuring van Xi Jinping is geweest en of die daar gecharmeerd van was. Jack Ma beloofde Donald Trump met Alibaba een miljoen banen te creëren voor de Verenigde Staten van Amerika – een belofte die hij tijdens de handelsoorlog snel weer introk.

Mensen die het gesprek tussen Elon Musk en Jack Ma over artificiële intelligentie ooit hebben gezien, kunnen makkelijk gedacht hebben dat zij als kijkers naar een wedstrijd onzin verkopen tussen twee idioten zaten te kijken. Jack Ma riep verder ooit dat hij niet geïnteresseerd is in geld en het beter had toen hij nog leraar Engels met een hongerloon was. Gelukkig maar, want dan maakt hij zich ook niet zo druk om ruim 10 miljard dollar, die hij door alle gebeurtenissen van de afgelopen maanden heeft zien verdampen van zijn vermogen.

Jack Ma is ongetwijfeld een gehaaide kerel, want anders had Alibaba nooit zo groot kunnen worden. Maar een van de slimste beslissingen die hij heeft genomen, is een aantal zeer goede zakenlui rond zich verzamelen – waaronder Joe Tsai en Daniel Zhang, die vorig jaar de rol van chief executive officer van Alibaba Group van Jack Ma heeft overgenomen. Veel ideeën die aan Jack Ma toegerekend worden, komen eigenlijk uit de koker van deze heren. Zo voerde Daniel Zhang Singles’ Day – Double 11 – in en is hij het brein achter Alibaba’s New Retail-strategie van de afgelopen jaren.

Geruchten

Toen Jack Ma in september 2019 afscheid nam van Alibaba om zich volgens eigen zeggen meer te gaan richten op filantropie, gingen er diverse geruchten de ronde. Zo zou hij door de overheid vriendelijk verzocht zijn het toneel bij Alibaba te verlaten. Maar zoals zo vaak in China zullen we nooit weten wat daar precies van waar is. Die beweringen zijn zoals de actuele verhalen dat de ondernemer – sinds het stopzetten van de beursgang van Ant Group – verdwenen zou zijn ook niet meer dan geruchten en speculaties.

Die geruchten zijn trouwens begonnen met een artikel in de Financial Times waarin wordt gemeld dat Jack Ma is verdwenen uit zijn eigen talentenshow. Volgens Bloomberg is aan hem echter vriendelijk verzocht China voorlopig even niet te verlaten. Dat is geen onredelijk verzoek als je bedrijven onder een vergrootglas liggen. Aangezien de talentenshow in Ghana werd opgenomen, lijkt zijn afwezigheid daar mij persoonlijk dan ook niet meer dan logisch.

Men rept ook over het feit dat Jack Ma al lange tijd niet meer heeft gepost op zijn Weibo-microblog en Twitter-account. Maar als je door zijn berichten scrolt, zie je dat hij sowieso niet zo heel regelmatig post en wel vaker momenten van tijdelijke stilte inlast. Op zich bewijst dat dus niet zo heel veel, hoewel ik best wil geloven dat hij liever even niets deelt op social media.

Grens

Ik twijfel er echter niet aan dat Jack Ma een grens over is gegaan met zijn speech. Ik twijfel er ook niet aan dat zijn flamboyante rockstarstatus in binnen- en buitenland velen binnen de communistische partij al lange tijd een doorn in het oog is. Toen hij in september 2019 aftrad als topman van Alibaba, publiceerde de staatskrant People’s Daily een giftig stuk, waarin korte metten werd gemaakt met de ophemeling van Jack Ma. Het succes van Alibaba was volgens de redacteur echt niet alleen aan hem te danken en er bestond ook niet zoiets als een Jack Ma-tijdperk dat ten einde kwam met zijn vertrek. Er was enkel een tijdperk waarin hij voorkomt.

Jack Ma is dus nooit de braafste jongen van de klas geweest. Maar hij is ook nooit een politiek tegenstander à la Bo Xilai of Zhou Yongkang geweest. En de vergelijking die getrokken wordt met Lai Xiaomin – die in de eerste week van januari 2021 de doodstraf heeft gekregen voor het aannemen van 227 miljoen dollar aan smeergeld – gaat wat mij betreft ook niet op. Lai Xiaomin was eerder een overheidsfunctionaris dan een zakenman uit de private sector en zijn straf daarmee eerder gerelateerd aan de campagne van Xi Jinping tegen corruptie binnen de communistische partij.

Jack Ma is belangrijk geweest voor China en is meer de succesvolle zoon die soms even op z’n plek gezet moet worden. Hij is – voor zover we weten – hoogstens een man die de grenzen van de wet heeft opgezocht onder het vaandel van innovatie. En in veel gevallen kon hij zelfs zijn gang gaan, omdat die wetten nog niet eens bestonden. En als we goed kijken naar de verklaring van de centrale bank over het gesprek met de top van Ant Group, lijken de nieuwe regels in alle redelijkheid te worden ingevoerd.

Thuis

De spannende geruchten die je online ziet – ‘Jack is verdwenen!’, ‘Jack zit gevangen!’, ‘Jack zit in een kamp in Xinjiang!’ en ‘Jack is vermoord!’ – lijken me op dit moment allemaal buitengewoon onwaarschijnlijk en niet meer dan een projectie van sommige vooringenomen meningen over China. Het enige dat nog ontbreekt is, dat Jack Ma gewoon een deepfake was die nooit bestaan heeft.

Net als alle anderen die er een mening over hebben, weet ik het natuurlijk ook niet zeker. Maar na Jack Ma, Alibaba, Ant Group en internetbedrijven in China al tien jaar gevolgd te hebben en ook gezien te hebben hoe behoorlijk wat overheidsambtenaren en zakenlui aangepakt zijn, lijkt me deze kwestie toch van een ander kaliber.

Jack Ma zit volgens mij – al dan niet op verzoek van de Chinese overheid – thuis gewoon na te bibberen, nadat men hem verbaal alle hoeken van de kamer heeft laten zien. Toen ik als tiener vroeger iets had uitgevreten, kreeg ik ook huisarrest. Ik wist me dan thuis een hele tijd heel koest te houden, nadat ik eerst had moeten wegduiken voor de slof van mijn vader…

Interview over het onderzoek naar het misbruik van de marktpositie door Alibaba in het programma ‘Stax & Toine’ op NPO Radio 1

Ed Sander heeft als marketingconsultant twee jaar (2011-2013) vrijwilligerswerk gedaan voor goede doelen in Xi’an, China. Hij geeft lezingen, colleges en workshops voor ChinaTalk en schrijft artikelen over digitale innovatie in China. Een aantal keer per jaar begeleidt Ed Sander ondernemers op studie- en inspiratiereizen naar China. Bezoek de website ChinaTalk voor gratis e-books en video’s van lezingen en colleges van deze bijzonder gewaardeerde China-tech-watcher.

Foto’s: Unsplash

Tip: Wil jij met jouw collega’s ook leren van Chinese bedrijven? Dan is een op maat gemaakt kennissessie van ChinaTalk wat voor jou!

  • Aan de hand van de aanpak van toonaangevende ondernemingen in China ondersteunt Ed Sander jou met de ontwikkeling van een nieuw businessmodel.
  • In een voor op maat gemaakte kennissessie wordt dieper ingegaan op de lessons learned in China die relevant zijn voor jouw organisatie.
Lees meer over deze presentaties
Bron: CustomerTalk
0

Reacties

Logo CustomerTalk

Cookie-instellingen

CustomerTalk maakt gebruik van cookies voor een optimale gebruikerservaring.

Graag vragen wij je toestemming voor het plaatsen van deze cookies.

Accepteren Meer informatie