Naar inhoud

Social media kunnen een bedreiging voor de samenleving zijn

In de afgelopen jaren zijn er vanuit verschillende bronnen artikelen in de media verschenen waarin wordt gesuggereerd dat social media de wereld kapot maken. Dit komt enigszins merkwaardig over voor kanalen die aan het begin van het vorige decennium nog de belofte uitdroegen om mensen dichter bij elkaar te brengen. Rond 2010 beloofden deze media nog om alles en iedereen met elkaar te verbinden om hiermee wereldwijd ongelijkheid en uitbuiting tegen te gaan. De huidige claim dat social media de wereld kapot maken, is derhalve fors. Teneinde hierover meer duiding te ontwikkelen, heb ik besloten om deze vordering nader te onderzoeken. Aan de hand van enkele fenomenen die onlosmakelijk verbonden zijn met deze platformen tracht ik een en ander duidelijker in beeld te krijgen.


De welbekende negatieve effecten van social media

Tegenwoordig is het algemeen bekend dat er op social media vooral momenten van geluk en jubel worden gedeeld. Hiervan is tevens bekend dat deze een negatief effect kunnen hebben op mensen die minder goed in hun vel zitten. The fear of missing out, dat vormt een ander welbekend effect van social media. Uit angst om berichtjes of nieuwtjes te missen, checken mensen min of meer dwangmatig hun accounts. Daarvan is genoegzaam bekend dat dit kan leiden tot onrust, angstgevoelens en in extreme gevallen zelfs tot een burn-out.

Verder bestaat er nog het overbekende dilemma van een gebrek aan privacy op grond van de gebruikersvoorwaarden van deze kanalen. Deze fenomenen mogen inmiddels bekend verondersteld worden bij het merendeel van de gebruikers van social media. Ze brengen echter vooral potentiële effecten teweeg op de schaal van individuele gebruikers. Dergelijke effecten zijn zeker niet ontwrichtend genoeg om de wereldwijde maatschappelijke verhoudingen te kunnen schaden. Niettemin worden deze verschijnselen in veel gepubliceerde artikelen aangewezen als bron van al het kwaad.

Hoe social media echt de maatschappelijke verhoudingen onder druk zetten

De claim dat social media de wereld kapot maken, blijkt in veel artikelen grotendeels te zijn gebaseerd op die oppervlakkige fenomenen. Een combinatie van kennis en intuïtie vertelt mij echter dat dergelijke verhalen verband moesten houden met een dieper liggend en grotendeels onzichtbaar fenomeen. Dat is een verschijnsel waar nog maar weinig auteurs daadwerkelijk de vinger op hebben weten te leggen. Daarmee bedoel ik te zeggen dat zij zonder meer aanvoelen dat er iets speelt, zonder echter precies te kunnen zeggen wat er scheelt. Het is bovendien een unicum dat die oppervlakkige fenomenen in alle opzichten versterkt en merkwaardig genoeg toch enigszins ongrijpbaar blijft. Deze ongrijpbaarheid heeft waarschijnlijk met de aard van het beestje te maken.

In deze uiteenzetting bespreek ik daarom een fenomeen dat hoogstwaarschijnlijk wel degelijk de kracht heeft om onze wereldwijde maatschappelijke verhoudingen te kunnen schaden. Dit onder veel mensen nog relatief onbekende en onderbelichte gevaar van social media zou namelijk weleens een significant risico voor onze wereldwijde maatschappelijke verhoudingen kunnen inhouden.


Geen apocalyps maar wel een serieus gevaar

Daarnaast mag het effect van waarschuwingen en bewustwording in relatie tot een dergelijk fenomeen niet onderschat worden. Een aanzienlijk deel van het maatschappelijke effect van sociale fenomenen schuilt namelijk in de relatieve onbekendheid. Het feit dat een sociaal verschijnsel zichtbaarder wordt, betekent tevens dat wij er beter mee kunnen leren omgaan. Ik kan eenieder daarom geruststellen, de apocalyps is hiermee nog niet in zicht. Niettemin betreft het een digitaal unicum dat erg goed in de gaten moet worden gehouden.

Op social media draait alles om advertentiebelangen

De opmaak, de inrichting en het gebruik van social media richten zich volledig op het optimaliseren van de advertising richting gebruikers. Het verdienmodel van platformen als Facebook, Instagram, YouTube en Twitter is namelijk gebaseerd op het tonen van het liefst zo veel mogelijk advertenties aan zo veel mogelijk gebruikers. Immers, elke click en iedere view betekenen inkomsten uit reclame-uitingen voor de technologiebedrijven. In zoverre is er weinig nieuws onder de zon. Feitelijk is dit ook voor traditionele media geen onbekend verdienmodel. Echter, omdat social media wezenlijk anders functioneren dan traditionele media kan het verdienmodel van de digitale platformen potentieel leiden tot grootschalige maatschappelijke beïnvloeding.

Interactieve content verandert objectief in subjectief

Deze potentiële maatschappelijke beïnvloeding heeft alles te maken met het feit dat social media interactief zijn. Dat wil zeggen dat de kanalen zich aanpassen aan het gedrag en het profiel van elke afzonderlijke gebruiker. Dit vormt het belangrijkste verschil met traditionele media. Daar wordt iedereen in principe geconfronteerd met dezelfde advertenties. Weliswaar afhankelijk van voor welke media en content een type gebruiker kiest, maar de reclames volgen altijd de content. Ook op social media richten advertenties zich op het type gebruiker.

In zoverre is er dus geen wezenlijk verschil. Echter, daarnaast wordt ook de aangeboden content zelf interactief aangepast aan de interesses van een individuele gebruiker, teneinde hem of haar zo lang mogelijk actief te houden op het platform en dus zo veel mogelijk advertenties te tonen. Deze interactieve content maakt nu juist dat er een volkomen nieuw speelveld ontstaat. Interactieve content heeft namelijk de kracht om objectieve meningsvorming te veranderen in subjectieve meningsvorming.

Op social media volgt de content in zekere zin de advertenties

Volgen op traditionele media de advertenties dus de content, op social media volgt de content in zekere zin de advertenties. Dit houdt in dat om zo lang en zo veel mogelijk advertenties aan een gebruiker te kunnen tonen de content zich vaak aanpast aan de potentiële interesses van die gebruiker. Die kunnen onder andere worden gebaseerd op de zoekgeschiedenis, de contacten, het clickgedrag en de leestijd. In de praktijk betekent dit dat een gebruiker binnen zijn of haar tijdlijn en zoekresultaten doorgaans wordt geconfronteerd met content die goed bij hem of haar past.

Tijdlijnen en zoekresultaten verschillen daardoor substantieel per profiel of gebruiker en zijn hierdoor nauwelijks objectief te noemen. Doordat veel gebruikers zich hiervan onvoldoende bewust zijn, kan dit onbedoeld leiden tot de bevestiging of de versterking van bestaande overtuigingen. Objectieve meningsvorming kan vanwege dergelijke interactieve content daarom onbewust uitmonden in subjectieve zelfversterkende meningsvorming.

In de veronderstelling dat gebruikers namelijk denken zichzelf objectief te informeren, wordt hen steevast bekende, min of meer eendere subjectieve content voorgeschoteld op grond van hun eerdere gedrag en hun bekende profiel. Bij diegenen die daarvoor gevoelig zijn of zich volledig verlaten op hun social media kan bepaalde stereotype content gemakkelijk leiden tot alsmaar bevestigde overtuigingen. Iemand die nog maar zelden wordt geconfronteerd met tegengestelde meningen of belangen, raakt er al vrij snel van overtuigd dat zijn of haar mening de enige juiste is.

De sterk giftige angel van social media

Het digitale fenomeen van interactieve content die in zekere zin de advertenties volgt, vormt de sterk giftige angel van social media zoals Facebook, Instagram, YouTube en Twitter. Deze giftige angel blijkt zelfs in staat om wereldwijde maatschappelijke verhoudingen te schaden. De bekendste voorbeelden hiervan zijn de mogelijke beïnvloeding van de Amerikaanse presidentsverkiezingen van 2016 door Cambridge Analytica en Russische trollen, potentiële radicalisering vanwege IS-video's, de opkomst van QAnon, de huidige opmars van het complotdenken en de recent ontstane bewapeningscultuur onder Europese jongeren als gevolg van drillrap-video's.

Het digitale fenomeen van interactieve content bezit namelijk de potentie om iedere gebruiker grotendeels onbewust zijn of haar potentiële bubbel of parallelle werkelijkheid te verschaffen. Sinds 2016 is het steeds duidelijker geworden dat dit leidt en kan leiden tot polarisatie van het maatschappelijke debat en beïnvloeding van maatschappelijke processen op een voorheen ongekende schaal.

De sociale effecten van interactieve content op maatschappelijke processen zijn hoogstwaarschijnlijk nooit als zodanig voorzien door de technologiebedrijven. Het vormt eerder een onbedoeld bijeffect van de digitale technologie en de advertenties achter interactieve content. Het is een bijeffect dat pas zichtbaar is geworden met de ongekende schaal en reikwijdte van social media tegenwoordig. Niettemin vormt het tegelijkertijd het meest sluipende en wel meest gevaarlijkste fenomeen van deze platformen van dit moment. Het is een verschijnsel dat rechtstreeks blijkt in te kunnen grijpen op de vrije meningsvorming, het maatschappelijke debat en zelfs op politieke ontwikkelingen.

De toepassing van artificiële intelligentie binnen social media

Interactieve content bestaat in zijn elementaire beginselen uit een vorm van artificiële intelligentie in een vooralsnog vrij basale vorm. Dat betekent dat deze intelligentie op dit moment met name bestaat uit door slimme programmeurs voorgeprogrammeerde algoritmen. Echter, zelfs in deze basale vorm blijkt het al in staat om volstrekt onvoorspelbaar in te grijpen op maatschappelijke processen. Er wordt vaak gewaarschuwd voor de toekomstige gevolgen van kunstmatige intelligentie. Nu blijkt dat we hiervoor niet per se naar de toekomst hoeven te kijken. De vroegste gevolgen van artificiële intelligentie tekenen zich namelijk al af met de toepassing van interactieve content binnen social media.

Merkwaardig genoeg blijft dit verschijnsel vooralsnog relatief ongrijpbaar voor veel auteurs die over de negatieve gevolgen van social media schrijven. Daarmee bedoel ik te zeggen dat zij zonder meer aanvoelen dat er iets speelt, maar zonder precies te kunnen zeggen wat er scheelt. Dit moet ongetwijfeld te maken hebben met de aard van het beestje. Artificiële intelligentie en intelligente algoritmen laten zich blijkbaar niet zomaar intuïtief duiden of herkennen. Dit vormt een extra reden om hier als maatschappij heel alert op te zijn.

Artificiële intelligentie in de vorm van interactieve content

De polarisering door kunstmatig geschapen interactieve content vormt nadrukkelijk een groter probleem dan de polarisering die het min of meer natuurlijke gevolg is van onze massale toegang tot social media. Onder de omstandigheden dat iedereen laagdrempelig zijn of haar mening op social media kan posten, kan een dergelijke vrije toegang op zichzelf namelijk al leiden tot een zekere mate van polarisering. Daarmee zullen we echter noodgedwongen moeten leren leven. Social media zijn immers niet meer weg te denken uit ons dagelijkse leven.

Kunstmatig geschapen interactieve content op social media betreft echter een basale vorm van kunstmatige intelligentie. Daarmee is een digitaal fenomeen van een volstrekt andere orde in het leven geroepen. Gezien de potentiële maatschappelijke effecten zou een ongebreideld gebruik hiervan binnen social media aan banden moeten worden gelegd. In essentie kan het namelijk het effect hebben van een collectief vormgegeven individuele hersenspoeling. Zeg het maar, zitten we daar echt op te wachten?

De wijze waarop social media hierop vooralsnog ingrijpen, wordt gekenmerkt door incidentenmanagement en brandjes blussen. Meestal wordt risicovolle zichzelf verspreidende content pas onder maatschappelijke of politieke druk geweerd. Een dergelijke aanpak helpt natuurlijk niet om het eigenlijke probleem van de interactieve content op te lossen. Censuur is niet de oplossing van een veel dieper geworteld probleem.

Interactieve content moet worden gezien als een wolf in schaapskleren, die onschuldige randverschijnselen kan verheffen tot risicovolle middenstromen of zelfs hoofdstromen. Polarisering, radicalisering en extremisme kunnen hiervan het directe gevolg zijn. Willen we daadwerkelijk afwachten tot artificiële intelligentie een hogere vlucht neemt en vervolgens ontdekken hoe onze social media hierdoor nog wezenlijker worden beïnvloed? Dit betreft een puur retorische vraag, het antwoord zou onder alle omstandigheden ‘Nee’ moeten zijn!

De onvoorspelbare maatschappelijke gevolgen van interactieve content

De schaal en reikwijdte van social media hebben inmiddels zo'n omvang bereikt dat deze aantoonbaar leiden tot onvoorspelbare beïnvloeding van maatschappelijke processen wereldwijd. Dit is hoofdzakelijk het gevolg van de toepassing van kunstmatige intelligentie in de vorm van interactieve content op social media. Deze kanalen mogen daarom niet langer weglopen voor hun verantwoordelijkheid bij het ontstaan en het uiteindelijk tegengaan van dergelijke negatieve maatschappelijke effecten. Waar nodig moet worden ingezet op aanpassing van de achterliggende digitale systemen door de technologiebedrijven en eventueel zelfs op overheidsregulering waar en wanneer dergelijke aanpassingen niet snel of niet adequaat genoeg verlopen.

Handelen voordat het te laat is

De explosieve combinatie van interactieve content, algoritmen en artificiële intelligentie binnen social media en de onvoorspelbare maatschappelijke gevolgen daarvan moeten wij als maatschappij daadwerkelijk vrezen. Precies dát is waarom die kanalen het sociale weefsel van onze maatschappij mogelijk beschadigen. Exact dát is waarom social media de wereld kapot kunnen maken. Daarom moeten wij nu handelen, voordat het te laat is!

Art Huiskes is onderzoeksjournalist.

Foto: Unsplash

Bron: CustomerTalk
0

Reacties

  1. sak van den boom
    Zonder onderbouw van alle stellingen en aannames is het geen interessant verhaal. Jammer. Een onderzoeksjournalist zou beter moeten weten.
    Reageer
      Art Huiskes
      De maatschappelijke onderbouwing c.q. sociale consequenties van deze digitale ontwikkelingen vormt mijn stap-voor-stap uitleg van de gevolgen van de digitale systematieken toegepast door sociale media, welke in technische zin overigens algemeen bekend zijn, hoor!
Logo CustomerTalk

Cookie-instellingen

CustomerTalk maakt gebruik van cookies voor een optimale gebruikerservaring.

Graag vragen wij je toestemming voor het plaatsen van deze cookies.

Accepteren Meer informatie